Mục lục
Tarot là một bộ bài gồm 78 lá, ngày nay được dùng phổ biến như một công cụ chiêm nghiệm và tự quan sát qua hình ảnh biểu tượng. Mỗi lá mang một hình minh hoạ và một lớp ý nghĩa riêng; người đọc bài rút và sắp xếp chúng để gợi mở những góc nhìn về một câu hỏi hay một tình huống. Đó là cách hiểu quen thuộc hôm nay — nhưng lịch sử của Tarot lại bắt đầu từ một chỗ rất khác.
Có một huyền thoại bám rất dai rằng Tarot mang tri thức bí truyền của Ai Cập cổ. Sự thật, theo giới sử học, gần như ngược lại: Tarot khởi đầu là một trò chơi bài của giới quý tộc Ý thế kỷ 15, và chỉ trở thành công cụ bói toán hơn ba trăm năm sau đó. Bài viết này lần lại câu chuyện thật, giải mã cấu trúc 78 lá, và kể về bộ bài đã định hình hình dung của cả thế giới về Tarot.
Huyền thoại "Ai Cập cổ" — và vì sao nó sai
Câu chuyện Tarot bắt nguồn từ Ai Cập có một điểm khởi đầu khá cụ thể. Năm 1781, học giả người Pháp Antoine Court de Gébelin công bố một lập luận trong bộ Le Monde Primitif, cho rằng các tăng lữ Ai Cập đã cô đọng tri thức trong "Sách Thoth" vào những lá bài này, rồi truyền qua Rome tới châu Âu. Vấn đề là: ông không đưa ra bất kỳ bằng chứng khảo cổ, ngôn ngữ hay sử liệu nào cho câu chuyện ấy.
Vì sao một tuyên bố không bằng chứng lại lan xa đến vậy? Bối cảnh thế kỷ 18 ở châu Âu đang say mê mọi thứ liên quan tới Ai Cập, nên một nguồn gốc "huyền bí phương Đông" nghe rất hấp dẫn và dễ được tin theo. Sử gia Michael Dummett — người nghiên cứu lịch sử bài Tarot một cách bài bản — đã gọi đây là "chiến dịch tuyên truyền thành công bậc nhất từng được tung ra". Đồng thuận học thuật hiện nay khá rõ ràng: danh tiếng huyền bí của Tarot dựa trên những câu chuyện được dựng lên, chứ không trên một mối liên hệ lịch sử có thật.
Nói vậy không phải để hạ thấp Tarot, mà để đặt nó đúng chỗ. Một công cụ chiêm nghiệm không cần một nguồn gốc cổ xưa giả tạo mới có giá trị — và lịch sử thật của nó, như sẽ thấy, còn thú vị hơn nhiều.
Nguồn gốc thật: một trò chơi bài ở Ý thế kỷ 15
Theo Wikipedia và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, những bộ bài Tarot được ghi nhận sớm nhất xuất hiện trong khoảng năm 1440–1450 tại các thành bang miền bắc nước Ý như Milan, Ferrara, Florence và Bologna. Mục đích ban đầu hoàn toàn trần tục: đây là một trò chơi bài. Người ta thêm một bộ lá "chủ bài" (trump) có hình minh hoạ vào bộ bài Ý sẵn có, tạo nên trò chơi mang tên tarocchi.
Lá Thế Giới (The World) trong bộ Visconti-Sforza, thế kỷ 15 — một trong những lá bài Tarot cổ nhất còn được bảo tồn. Nguồn: Wikimedia Commons, Public Domain.
Những lá bài Tarot cổ nhất còn được bảo tồn là bộ Visconti-Sforza, được đặt làm cho giới quý tộc Milan vào khoảng thập niên 1440–1460. Theo tư liệu của Morgan Library (New York), nơi lưu giữ một phần bộ bài này, chúng được vẽ tay công phu bằng màu tempera cùng vàng và bạc lá — những vật phẩm xa xỉ dành cho tầng lớp trên, chứ không phải đồ vật của thầy bói. Từ Ý, trò chơi tarocchi lan rộng và trở nên phổ biến khắp châu Âu suốt các thế kỷ 15 đến 17.
Cấu trúc 78 lá: Ẩn Chính và Ẩn Phụ
Đến cuối thế kỷ 15, Tarot đã định hình thành cấu trúc mà ta quen thuộc hôm nay: 78 lá, chia làm hai nhóm rõ rệt.
- Ẩn Chính (Major Arcana) — 22 lá, đánh số từ 0 đến 21, từ lá Gã Khờ (The Fool) đến lá Thế Giới (The World). Đây là những lá mang hình tượng lớn, thường được hiểu như các chặng hay bài học cốt lõi của một hành trình.
- Ẩn Phụ (Minor Arcana) — 56 lá, chia thành bốn chất: Gậy (Wands), Cốc (Cups), Kiếm (Swords) và Tiền (Pentacles). Mỗi chất gồm 14 lá — mười lá đánh số cùng bốn lá hình (Page, Knight, Queen, King). Nhóm này thường gắn với những tình huống đời thường, cụ thể hơn.
Cộng lại: 22 lá Ẩn Chính và 56 lá Ẩn Phụ cho ra đúng 78 lá. Con số và cách phân chia này giữ ổn định xuyên suốt các bộ bài hiện đại, nên dù bạn cầm bộ bài nào, khung 22 + 56 vẫn là điểm tựa để hiểu.
Từ trò chơi đến chiêm nghiệm
Bước ngoặt biến Tarot từ một trò chơi thành công cụ bói toán diễn ra khá muộn. Theo các nghiên cứu được Wikipedia tổng hợp, không có bằng chứng lịch sử nào cho thấy Tarot được dùng để chiêm nghiệm một cách đáng kể trước cuối thế kỷ 18. Nói cách khác, suốt khoảng ba thế kỷ rưỡi đầu đời, Tarot chủ yếu là một bộ bài để chơi.
Người đặt nền cho nghề "đọc bài" hiện đại là Jean-Baptiste Alliette, được biết tới nhiều hơn với nghệ danh ngược Etteilla (1738–1791). Vào thập niên 1780, ông xuất bản hướng dẫn đọc Tarot và đến năm 1789 cho ra bộ bài riêng được thiết kế chuyên cho mục đích chiêm nghiệm — gán ý nghĩa cụ thể cho cả 78 lá. Có thể nói Etteilla là người biến việc đọc Tarot thành một nghề thực thụ.
Bộ bài định hình hình dung phổ biến nhất về Tarot ngày nay là Rider–Waite–Smith, do nhà xuất bản William Rider & Son ấn hành tại London năm 1909. Phần ý nghĩa do Arthur Edward Waite biên soạn, còn toàn bộ hình minh hoạ do hoạ sĩ Pamela Colman Smith thực hiện — cả hai đều thuộc hội kín Golden Dawn. Điểm mới mang tính cách mạng của bộ này là lần đầu minh hoạ đầy đủ cả 56 lá Ẩn Phụ bằng những hình cảnh có câu chuyện, thay vì chỉ vẽ ký hiệu chất bài đơn giản như trước. Theo các ước tính được dẫn lại, bộ bài này đã lưu hành tới hơn một trăm triệu bản trên khắp thế giới — con số nên hiểu là ước lượng. Tên gọi "Rider–Waite–Smith" ngày càng được dùng để ghi nhận công lao của hoạ sĩ Smith.
Đọc Tarot với tinh thần tỉnh táo
Vài lưu ý để khép lại, giúp bạn tiếp cận Tarot đúng tinh thần của nó.
Trước hết, Tarot không phải là khoa học, và bản thân lịch sử của nó cũng cho thấy điều đó: đây là một bộ bài chơi được khoác lớp ý nghĩa chiêm nghiệm ở giai đoạn muộn, chứ không phải một kho tri thức cổ truyền có khả năng tiên tri. Không có cơ sở thực nghiệm nào cho việc các lá bài "dự báo" được tương lai.
Cách dùng phù hợp hơn là xem Tarot như một tấm gương phản chiếu: những hình tượng trên lá bài là cái cớ để bạn dừng lại, đặt câu hỏi và nhìn tình huống của mình từ một góc khác. Hiểu như vậy, Tarot gần với việc viết nhật ký hay thiền quán hơn là với bói toán. Đây cũng là tinh thần chung của nhiều hệ chiêm nghiệm phương Đông như Kinh Dịch — nơi việc gieo quẻ cũng được xem là một cách đối thoại với chính mình.
Nếu muốn tự mình thử trải nghiệm chiêm nghiệm qua hình ảnh, mời bạn ghé trang Tarot của Vũ Trụ Học — và nhớ giữ cho mình khoảng cách tỉnh táo cần thiết của một người quan sát.
